بازخوانی خطبه فدک و اعتراض حضرت زهرا(س) به غصب خلافت، همراه با تصاویر عزاداری زنان چهار محل در مسجد غریب بوشهر

سهیلا شعبانی؛ اندیشمندان شیعه، از جمله سید شرف‌الدین، شهید مرتضی مطهری، علامه سید محمد حسین طباطبایی، سید جعفر شهیدی و سید جعفر مرتضی عاملی، این خطبه را به‌عنوان منشوری سیاسی- اعتقادی تحلیل کرده‌اند.

پس از رحلت پیامبر اسلام(ص)، تحولات سریع و مناقشه‌برانگیز سیاسی در سقیفه بنی‌ساعده، مسیر خلافت را از دیدگاه شیعه از مسیر الهی خارج ساخت. حضرت زهرا(س) در واکنش به این رخدادها، خطبه‌ای مهم و تاریخی ایراد کردند که در منابع شیعه این خطبه نه‌تنها روایت گر یک مطالبهٔ حق، بلکه بیانیه‌ای سیاسی، کلامی و اعتقادی است که اهداف بلند تبیینی در آن نهفته است.

از نظر ساختاری، حضرت زهرا(س) در این خطبه تلاش می‌کند، تا نشان دهد که دین تنها مجموعه‌ای از احکام پراکنده نیست، بلکه نظامی الهی است، و نقش علی(ع) در سخت‌ترین لحظه‌ها را نشان می‌دهد، که جامعه اسلام بدون اهل‌بیت ادامهٔ راه پیامبر را نمی‌تواند تضمین کند.(كُنتُم على شفا حفرة من النار… فأنقذكم الله بأبي محمد(ص)

ایشان با کنایه به سقیفه، آن را سرپیچی آشکار از معیارهای نبوی می‌داند و می‌فرماید: (أفحُكمَ الجاهلية تبغون؟) این جمله به تنهایی، یکی از مؤثرترین جملات سیاسی تاریخ اسلام از منظر شیعه دانسته می‌شود.

حضرت زهرا(س) در خطبه فدک، با استناد به آیات قرآن، مالکیت شرعی خود بر فدک را اثبات می‌کند؛ اما هدف ایشان صرفاً دفاع از یک ملک نبود، بلکه اعتراض به مشروعیت‌سازی حکومت جدید بود، به طور کلی در یک جمله می توان گفت که فدک، نماد حذف سیاسی اهل‌بیت بود.

از منظر اندیشمندان شیعه، شرف‌الدین در المراجعات تأکید می‌کند که خطبه فدکیه نه یک دعوای مالی، بلکه افشاگری نسبت به غصب خلافت بود. فدک، از نگاه او، نماد انحراف سیاسی است.

شهید مرتضی مطهری، خطبه را هشداری نسبت به تبدیل خلافت الهی به یک نظام قبیله‌ای می‌داند. از نگاه او خطبه فریادی علیه انحراف معیارهای اصیل اسلامی و دفاعی از حق الهی امامت است.

علامه سید محمدحسین طباطبایی، در المیزان و بیانات می فرماید: خطبه فدک بر پایهٔ یک نظام توحیدی تحلیل می‌شود، که محور اصلی، یعنی امامت، مقامی الهی است و انتخاب‌بردار نیست.

استاد سید جعفر شهیدی، خطبه حضرت زهرا(س) را بی‌سابقه‌ترین اعتراض سیاسی یک زن در تاریخ اسلام معرفی می‌کند و آن را سندی بر شجاعت و بینش اجتماعی ایشان می‌داند.

سید جعفر مرتضی عاملی نیزکه از متخصصین تاریخ اسلام و تشیع، سیره‌نگار شیعه است، در الصحیح من سیرة فاطمة الزهراء، خطبه را گواهی بر فشار سازمان‌یافته بر اهل‌بیت(ع) معرفی می کند. به‌ویژه وصیت حضرت مبنی بر پنهان بودن قبرشان، ادامهٔ اعتراض سیاسی ایشان دانسته است.

پس می توان نتیجه گرفت که خطبهٔ فدکیه یکی از روشن‌ترین اعتراضات سیاسی در صدر اسلام از منظر شیعه است که در آن اصول حکومت الهی، حق اهل‌بیت(ع) و ماهیت انحراف پس از سقیفه با بیانی عالمانه و مستدل بیان شده است. این خطبه از یک‌سو سندی تاریخی و از سوی دیگر، بیانیه‌ای سیاسی-اعتقادی است که بوسیله بزرگ بانوی اسلام ادا شده که به‌ روشنی موضع اهل‌بیت را در برابر ساختار قدرت پس از پیامبر(ص) تبیین می‌کند.