چکیده

ایران با دارا بودن بیش از ۵۸۰۰ کیلومتر خط ساحلی در دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان، از پتانسیل‌های چشمگیری در حوزه اقتصاد آبی برخوردار است. ظرفیت‌هایی که شامل حمل‌ونقل دریایی، شیلات، انرژی‌های تجدیدپذیر، گردشگری و فناوری‌های نوین دریایی می‌شود. با این حال، سهم ایران در اقتصاد جهانی دریا‌محور، بدون احتساب منابع نفت و گاز، کمتر از یک درصد است؛ عددی که در مقایسه با جایگاه بالقوه ایران (رتبه چهلم در میان ۱۸۴ کشور) نشان‌دهنده چالش‌های ساختاری، ضعف در بهره‌برداری و غفلت راهبردی از این فرصت استراتژیک است. در این مقاله ضمن بررسی ظرفیت‌های مغفول، چالش‌های کلیدی، راهکارهای عملیاتی و تجربیات موفق جهانی، بر نقش پیشران نوآوری و فناوری در احیای اقتصاد آبی ایران تأکید می‌شود. هدف، ترسیم نقشه‌ راهی جامع برای بازآفرینی سهم ایران در اقتصاد جهانی دریا‌محور است.

مقدمه

اقتصاد آبی، به عنوان یکی از شاخه‌های راهبردی اقتصاد غیرنفتی، در دهه‌های اخیر در سطح جهانی رشد چشمگیری یافته است. ایران با بیش از ۵۸۰۰ کیلومتر خط ساحلی، هم‌جواری با سه پهنه آبی راهبردی و هفت استان ساحلی، از موقعیت ژئو‌اکونومیک منحصربه‌فردی برخوردار است. این ظرفیت در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و امنیت ملی قابل توجه است و می‌تواند یکی از پیشران‌های اصلی توسعه پایدار کشور باشد. با وجود این، سهم ایران از اقتصاد آبی جهان به‌مراتب کمتر از ظرفیت‌های بالفعل و بالقوه آن است. ضعف زیرساختی، کم‌توجهی به نوآوری، ناکارآمدی نهادی و فاصله جدی با تجارب موفق جهانی، از مهم‌ترین عوامل این عقب‌ماندگی هستند.

ظرفیت‌های بکر اقتصاد آبی ایران

ایران با موقعیت جغرافیایی خاص و دسترسی به آب‌های آزاد، از مزیت‌های طبیعی بی‌نظیری برخوردار است:

جزایر استراتژیک مانند کیش، قشم و هرمز با تنوع زیستی و اکولوژیکی، بستر مناسبی برای توسعه گردشگری دریایی، اکوتوریسم و فعالیت‌های تفریحی-فرهنگی ایجاد کرده‌اند.

تنوع اقلیمی سواحل کشور، فرصت توسعه ورزش‌های آبی، کشت فراساحلی، گردشگری سلامت و صنایع خلاق ساحلی را فراهم می‌سازد.

منابع انرژی دریایی همچون موج، جزر و مد، باد و خورشید در سواحل جنوبی، ظرفیت بالایی برای تولید انرژی‌های پاک و تجدیدپذیر دارند.

موقعیت راهبردی در کریدورهای حمل‌ونقل بین‌المللی، ایران را به حلقه‌ای مهم در زنجیره تأمین دریایی منطقه بدل می‌کند.

این ویژگی‌ها نشان می‌دهند که اقتصاد آبی می‌تواند پیشران اشتغال‌زایی، تاب‌آوری اقتصادی و تحول زیربنایی در نواحی ساحلی کشور باشد.

چالش‌های توسعه اقتصاد آبی در ایران

رشد اقتصاد دریامحور ایران با موانع ساختاری، نهادی و محیط‌زیستی متعددی روبروست:

ضعف سرمایه‌گذاری و تأمین مالی پایدار

کمبود منابع مالی و نبود مکانیزم‌های حمایتی مناسب برای جذب سرمایه‌گذار داخلی و خارجی، موجب شده پروژه‌های دریامحور از رشد و بهره‌وری لازم برخوردار نباشند.

آسیب‌های زیست‌محیطی

بهره‌برداری‌های غیرپایدار از منابع دریایی، تخریب زیستگاه‌های مرجانی، کاهش ذخایر ماهیان تجاری و آلودگی‌های نفتی و صنعتی، تهدیدی جدی برای پایداری اکوسیستم‌ها و معیشت جوامع ساحلی است.

کمبود نیروی انسانی متخصص

عدم توسعه مهارت‌های تخصصی در حوزه‌هایی چون آبزی‌پروری هوشمند، داده‌کاوی دریایی و انرژی‌های فراساحلی، بهره‌وری منابع انسانی را کاهش داده و مانعی در مسیر نوآوری ایجاد کرده است.

چالش‌های فرهنگی و نهادی

ضعف هماهنگی میان نهادهای ذی‌ربط، مقاومت فرهنگی در برابر نوآوری، نبود مشارکت فعال جوامع محلی و نبود برنامه‌ریزی یکپارچه، از مهم‌ترین عوامل عقب‌ماندگی در توسعه یکپارچه اقتصاد آبی هستند.

فناوری و نوآوری؛ پیشران تحول اقتصاد آبی

نوآوری و فناوری‌های نوین، نقشی تعیین‌کننده در بازآفرینی اقتصاد دریا‌محور دارند:

اینترنت اشیاء (IoT) در پایش اکوسیستم‌های دریایی

استفاده از حسگرهای هوشمند برای جمع‌آوری داده‌های زیست‌محیطی مانند دما، شوری و آلودگی آب، امکان تصمیم‌گیری سریع و دقیق در مدیریت منابع را فراهم می‌کند.

هوش مصنوعی (AI) و تحلیل کلان‌داده‌های دریایی

الگوریتم‌های یادگیری ماشین می‌توانند در پیش‌بینی وضعیت ذخایر آبزی، مدیریت لجستیک بندری و بهینه‌سازی زنجیره ارزش شیلات نقش‌آفرینی کنند.

فناوری‌های نوین در شیلات و آبزی‌پروری

اتوماسیون، تغذیه هدفمند، سیستم‌های پایش سلامت آبزیان و استفاده از بیوتکنولوژی، بهره‌وری را افزایش و فشار بر منابع طبیعی را کاهش می‌دهد.

انرژی‌های تجدیدپذیر فراساحلی

فناوری‌های برداشت انرژی از امواج، جزر و مد و باد فراساحلی، می‌توانند راهکاری پایدار و کم‌کربن برای تأمین انرژی در مناطق ساحلی کشور باشند.

تجربیات جهانی؛ الگویی برای ایران

کره‌جنوبی، با سرمایه‌گذاری هدفمند در فناوری‌های هوشمند، مدیریت هوشمند بنادر، لجستیک دریایی و استفاده از متاورس در بندر بوسان، بهره‌وری را افزایش داده است.

استرالیا با تدوین «طرح اقیانوس پایدار»، اقتصاد دریامحور خود را به ارزش بیش از ۱۱۸ میلیارد دلار رسانده و با تمرکز بر نوآوری، انرژی پاک و حفاظت محیط زیست دریایی، به الگوی موفق منطقه‌ای تبدیل شده است.

راهکارهای عملیاتی

۱. تأسیس مراکز نوآوری اقتصاد آبی در استان‌های ساحلی و حمایت از استارتاپ‌های تخصصی.

۲. توسعه زیرساخت‌های داده‌محور (ICT) برای پایش محیط‌زیست، گردشگری هوشمند و مدیریت منابع.

۳. توانمندسازی سرمایه انسانی از طریق آموزش‌های فنی، دانشگاهی و بین‌المللی در حوزه‌های تخصصی اقتصاد آبی.

۴. اصلاح سازوکارهای قانونی و مشوق‌های مالی برای تسهیل جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و خارجی.

نقشه راه پیشنهادی توسعه اقتصاد آبی ایران

کوتاه‌مدت (۱ تا ۳ سال):

ایجاد نهاد ملی هماهنگ‌کننده اقتصاد آبی

توسعه زیرساخت‌های اولیه و شبکه پایش داده‌محور

آموزش تخصصی و تدوین اسناد بالا‌دستی منطقه‌ای

میان‌مدت (۳ تا ۷ سال):

اصلاح قوانین و سیاست‌های سرمایه‌گذاری

توسعه مشارکت بخش خصوصی و جوامع محلی

راه‌اندازی پروژه‌های پایلوت در شیلات، انرژی و گردشگری هوشمند

بلندمدت (۷ سال به بالا):

مدیریت جامع محیط‌زیست دریایی

ارتقای فناوری‌های بومی

تبدیل ایران به هاب صادرات خدمات، فناوری و گردشگری دریامحور در منطقه

معیارهای کلیدی موفقیت

افزایش سهم اقتصاد آبی به حداقل ۵ درصد از تولید ناخالص داخلی در افق ۱۰ ساله

ایجاد ۵۰ هزار شغل مستقیم و غیرمستقیم

رشد سالانه ۱۰ درصدی سرمایه‌گذاری خصوصی

کاهش زمان صدور مجوزها و افزایش بهره‌وری فرآیندهای اجرایی

بهبود وضعیت ذخایر آبزیان و بازسازی اکوسیستم‌های دریایی

افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر فراساحلی در سبد انرژی کشور

ارتقاء کیفیت خدمات گردشگری دریایی و افزایش جذب گردشگر داخلی و خارج

جمع‌بندی نهایی

اقتصاد آبی ایران با ظرفیت‌های طبیعی و جغرافیایی بی‌نظیر، فرصتی طلایی برای تحقق توسعه پایدار، تقویت امنیت غذایی و ارتقای معیشت جوامع ساحلی است که تاکنون مغفول مانده است. این ظرفیت می‌تواند موتور محرکه کاهش وابستگی اقتصادی به نفت و ایجاد اشتغال مولد و پایدار در مناطق ساحلی باشد.

اکنون بیش از هر زمان دیگر، نیازمند اراده ملی، هم‌افزایی نهادی و بهره‌گیری هوشمندانه از فناوری‌های نوین هستیم تا اقتصاد آبی ایران را به جایگاه واقعی خود برسانیم. این امر مستلزم اصلاح ساختارهای نهادی، سرمایه‌گذاری هدفمند و مشارکت فعال جوامع محلی است.

رسانه‌ها و نخبگان نیز باید با اطلاع‌رسانی دقیق و مطالبه‌گری مسئولانه، صدای این ضرورت ملی باشند تا اقتصاد آبی به جایگاه واقعی خود در توسعه کشور برسد. بی‌توجهی به این حوزه، نه تنها خیانت به منابع طبیعی و نسل‌های آینده، بلکه تهدیدی جدی برای امنیت و رفاه مردم ایران است.

ایران امروز نیازمند تحولی بنیادین در مدیریت و توسعه اقتصاد آبی است؛ تحولی که ظرفیت‌های نهفته را به فرصت‌های بالفعل تبدیل کند و کشور را به یکی از قطب‌های اقتصادی و دریایی منطقه و جهان بدل سازد.

سهیلا شعبانی